Chọn sai điều kiện Incoterms là lý do phổ biến khiến một lô hàng tưởng lãi lại thành lỗ, hoặc hai bên cãi nhau khi hàng hỏng giữa đường. Bài này giúp bạn hiểu bản chất Incoterms 2020, biết điều kiện nào chuyển rủi ro và chi phí cho ai, và chọn đúng để không ôm phần việc lẽ ra thuộc về đối tác.
Incoterms thực chất quy định điều gì
Incoterms (International Commercial Terms) do Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) ban hành, bản mới nhất là Incoterms 2020. Đây là bộ quy tắc chuẩn cho hợp đồng mua bán hàng hóa, trả lời ba câu hỏi: ai lo vận chuyển đến đâu, ai chịu chi phí ở từng chặng, và điểm chuyển rủi ro nằm ở đâu.
Hai điểm hay bị nhầm: Incoterms không phải hợp đồng vận tải, và nó không quyết định thời điểm chuyển quyền sở hữu hàng. Nó chỉ phân chia nghĩa vụ giữa người bán và người mua. Việc thanh toán, quyền sở hữu vẫn do điều khoản khác của hợp đồng điều chỉnh.
11 điều kiện chia thành hai nhóm
Incoterms 2020 có 11 điều kiện. Bảy điều kiện dùng cho mọi phương thức vận tải (kể cả đường bộ, hàng không, vận tải đa phương thức): EXW, FCA, CPT, CIP, DAP, DPU, DDP. Bốn điều kiện chỉ dành cho đường biển và đường thủy nội địa: FAS, FOB, CFR, CIF.
Bảng tóm tắt trách nhiệm chính
| Điều kiện | Người bán lo đến | Rủi ro chuyển tại |
| EXW | Tại xưởng | Khi hàng sẵn ở xưởng người bán |
| FOB | Xếp lên tàu | Khi hàng lên tàu tại cảng đi |
| CIF | Cảng đến (có bảo hiểm) | Khi hàng lên tàu tại cảng đi |
| CIP | Nơi đến (có bảo hiểm) | Khi giao cho người vận chuyển đầu tiên |
| DAP | Nơi đến, chưa dỡ | Tại nơi đến chỉ định |
| DDP | Nơi đến, đã thông quan nhập | Tại nơi đến chỉ định |
Ba điểm mới của Incoterms 2020 cần nhớ
Thứ nhất, DAT (Delivered at Terminal) được đổi tên thành DPU (Delivered at Place Unloaded) để nhấn mạnh nơi giao có thể là bất kỳ đâu, không chỉ terminal. Thứ hai, mức bảo hiểm mặc định của CIP tăng lên loại A (Institute Cargo Clauses A, gần như mọi rủi ro), trong khi CIF vẫn chỉ yêu cầu loại C tối thiểu. Thứ ba, FCA cho phép ghi chú để người mua yêu cầu hãng tàu phát vận đơn có ghi chú đã bốc hàng, gỡ vướng khi thanh toán bằng L/C.
Ví dụ thực tế: khi FOB rẻ hơn CIF nhưng không phải lúc nào
Một doanh nghiệp nhập linh kiện từ Trung Quốc thường được chào giá CIF Cát Lái cho gọn. Nhưng khi tự đứng ra mua FOB rồi thuê forwarder trong nước, họ kiểm soát được cước biển và chủ động chọn bảo hiểm loại A thay vì loại C ít bảo vệ. Kết quả là chi phí thực tế thấp hơn và khi một container bị ẩm mốc, họ được bồi thường vì mua đúng mức bảo hiểm. Bài học: CIF tiện nhưng bạn mất quyền kiểm soát cước và mức bảo hiểm; FOB cho bạn chủ động nếu bạn có forwarder tin cậy.
Sai lầm thường gặp và cách sửa
- Dùng FOB cho hàng container. FOB đúng bản chất dành cho hàng rời xếp qua lan can tàu. Với hàng đóng container giao tại bãi CY, nên dùng FCA vì rủi ro chuyển sớm và chính xác hơn. Sửa: ghi FCA cho hàng container.
- Chọn EXW vì tưởng nhẹ việc. Người mua EXW phải tự lo cả thủ tục xuất khẩu ở nước người bán, việc rất khó cho bên ngoài. Sửa: chọn FCA để người bán lo thông quan xuất.
- Nghĩ CIF là đã bảo hiểm đầy đủ. CIF chỉ bảo hiểm mức tối thiểu loại C. Sửa: thỏa thuận nâng mức, hoặc mua bảo hiểm riêng.
- Nhận DDP mà không tính thuế nhập và VAT. Người bán DDP gánh toàn bộ thuế, dễ báo giá thiếu. Sửa: chỉ nhận DDP khi hiểu rõ chính sách thuế nước nhập.
Các bước chọn điều kiện đúng
- Xác định phương thức vận tải: đường biển chọn nhóm F/C/D biển, đa phương thức chọn FCA, CPT, CIP, DAP.
- Xác định bạn muốn kiểm soát cước và bảo hiểm hay không.
- Ghi rõ địa điểm kèm điều kiện, ví dụ FCA Cảng Cát Lái, không ghi chung chung.
- Kiểm tra mức bảo hiểm đi kèm, nâng lên loại A nếu hàng giá trị cao hoặc dễ hư.
- Đối chiếu với điều khoản thanh toán, nhất là khi dùng L/C.
Kết luận
Incoterms không khó nếu bạn nhớ nó chỉ phân chia chi phí và rủi ro theo chặng. Bước tiếp theo: rà lại hợp đồng gần nhất của bạn, xem điều kiện đang dùng có khớp phương thức vận tải và mức bảo hiểm mong muốn không. Nếu chưa chắc, hỏi forwarder trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Incoterms có bắt buộc theo luật không?
Không. Incoterms là bộ quy tắc do ICC soạn, chỉ có hiệu lực khi hai bên dẫn chiếu vào hợp đồng. Nên ghi rõ phiên bản, ví dụ Incoterms 2020, để tránh nhầm với bản cũ.
FOB và FCA khác nhau chỗ nào?
FCA chuyển rủi ro khi giao hàng cho người vận chuyển do người mua chỉ định, phù hợp hàng container. FOB chuyển rủi ro khi hàng đã lên tàu, đúng với hàng rời tại cảng.
Nên chọn CIF hay mua FOB rồi tự bảo hiểm?
CIF tiện cho người mới vì người bán lo hết đến cảng đến. Nhưng nếu bạn có forwarder và muốn kiểm soát cước cùng mức bảo hiểm, FOB thường linh hoạt và minh bạch hơn.
DDP có phải lựa chọn tốt cho người mua?
DDP tiện cho người mua vì nhận hàng tận nơi đã thông quan. Nhưng rủi ro và chi phí dồn cho người bán, nên giá thường cao hơn và người bán phải rất hiểu thủ tục thuế ở nước nhập.
Nguồn tham khảo
- Phòng Thương mại Quốc tế (ICC), bộ quy tắc Incoterms 2020.